धरतरी

धरतरी

तुझ्या अस्तित्वाचा मोहोर
सुगंध वाऱ्यावर
चंद्र तारकांच्या किरणांवर
हरवते महानगर ।


तुझ्या संगीताचा मोहोर
फुलतो आठाही प्रहर
दाही दिशा अनावर
चिरंतन समागम ।


तुझ्या अठवणीचा मोहोर
फुलतो रोमांचकारी
तीनही काळ रंध्रारंध्रावर
काळ काम वेग होतात स्थिर ।


तुझ्या हास्याचा बाहर
रानोमाळी कडेकपारीं
रेताडातून मध्यानी
सरस्वती येते वर ।


तुझ्या मौनाचा मोहोर
पुलकित सदाबहार
केसांच्या अग्रांवर
सदोदीत चमत्कार ।


चिमण्या पतंग फुलपाखरे
रंग तरंग माती धोंडे
तुझ्या अस्तित्वाचा साक्षात्कार
महाकाव्य रस्ताभर ।


तुझ्या नृत्याचा उल्लास सदाबहार
वृक्ष वेलींच्या माथ्यावर
बरसणारया ढगांवर
सुकदुकीचा सदा विसर ।


अनुभूतीचे सारे थर
पृथ्वी आकाश पाताळ
अस्तित्वाच्या पार
तुझी सय अपरंपार ।


अनादी अंत महोत्सव
आनंदाचा गजर गजर
आनंदी आनंद आनंदी आनंद
आनंदी आनंद आनंदी आनंद...

* * *
"सुकदुक" (कोंकणी), सुख दुःख
- - - - - -
स्थळ: मुंबई
काळ: २८ - ४ - १९९९
- - - - - -

धरतरी झाली माझे माता पिता गुरु.

--- रेमी डिसोजा

गुरु पौर्णिमा (१८.७.२००८)

~~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

लोकगीतांचा मागोवा-२: लोककला आणि अभिजात कला शैली

१.
पंडित कुमार गंधर्व यांची स्फूर्तीदायक आठवण मनात नेहमीच ताजी असते. पंडितजीना त्यांच्या शास्त्रक्रियेनंतर काही वर्षे गायचे नाही असे सक्तीचे पथ्य पलावे लागले. त्या पथ्याच्या काळात ते माळव्यात खेडोपाडीफिरले व अनेक लोकगीते ऐकली - जमा केली.
आणि समकालीन अभिजात संगीताने पंडितजींच्या हिंदुस्थानी गायकीचा नवा आविष्कार अनुभवला. लोक-गीत-संगीताने पुन्हा एकदा अभिजात कलाशैलीत नव्याने पदार्पण केले. (अधिक वाचा: Masters of Timeless Architecture)    
२
लोकगीते - सर्वच लोककला - यांच्यात अभिजात कलाशैलींचा उगम आहे हे सर्वमान्य आहेच. पण विसाव्या - एकविसाव्या शतकांत असे क्वासिताच घडते. (बॉलीवुड सिनेमाबद्दल न बोललेले बरे.) 
३
आर्किटेक्चर (वास्तुविद्या किंवा वास्तुउद्योग) [टीप १] या क्षेत्रात शंकर निवृति कानडे, आर्किटेक्ट (वास्तुविद), आता बंगळूर निवासी, याने या क्षेत्रात लोककलेचे अभिजात वास्तुमध्ये परिवर्तन केले. त्याने संशोधित केलेले बांधकाम "छापडी" पध्दति या स्थानिक भाषेतील नावाने कर्नाटकात ओळखली जाते.
४
माझा लहानपणापासून अनुसूचित जाती-जमातिंशी -- धनगर, महार, चांभार, कोष्टी, कुंभार, सुतार, गवंडी, सोनार, लोहार, इ. --  संपर्क आला. यानंतरच्या काळात कातकरी, ठाकर, वारली, डांगी, भिल्लांच्या वेगवेगळ्या जमातीं मध्ये वेळोवेळी सुमारे तीस वर्षे फिरलो- राहिलो. या काळात त्यांची वास्तु व जीवन शैली पाहिली. त्याचा प्राथमिक आढावा मी "Tribal Housing: Buddha and the Art and Science of Karavi Hut" या संशोधित निबंधात घेतलेला आहे. मी वास्तुमध्ये कोणतीही क्रांति केलेली नाही. मात्र अनेक वर्षांच्या संपर्काने माझी जीवन शैली मात्र बदलली.  
*   *   *

टीप १:  इथे आर्किटेक्चर याचा संदर्भ पाश्चिमात्य पध्दतिशी आहे. जो फरक एलॉपथी व आयुर्वेद यात आहे तसाच आर्किटेक्चर व इंडियन वास्तुशिल्प यात आहे. अर्थात दोनही "वास्तु" आहेत. आधुनिक विलायती वास्तुचा उगम औद्योगिक क्रांतिमध्ये आहे. आणि त्याची मुळें ग्रीक व रोमन वास्तुमध्ये आहेत. इंडियात आलेले आधुनिक आर्किटेक्चर म्हणजे विलायती आधुनिक वास्तुच्या  पुच्छाचे टोकच म्हणा ना. 
गेल्या दशकाच्या काळात आर्किटेक्चर म्हणजे सृजनशील उद्योग (creative industry ) समजले जाते. त्यामुळे त्याला वास्तुशिल्प किंवा वास्तुकला म्हणने आतातरी योग्य ठरणार नाही.  

~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

मुक्ताफळें -१२

"निवारा जेथे घर वसे; घर जेथे हृदय वसे."

तुझ्या पैशाने तू निवास विकत घेऊ शकतोस, पण पैसे घर-कुटुंब विकते घेऊ शकत नाहीत.

(मूळ इंग्रजी कविता)

मुंबई महानागारीच्या रस्त्यावर मी जेव्हा उतरतो तेव्हा लक्षावधी विस्थापित कुटुंबे नजरेस पडतात. (कारण साधे आहे: कधी मी आर्किटेक्टचा व्यवसाय करीत होतो. कधी शिक्षक होतो. कधी जमीन नसलेला शेतमजूर होतो. कधी मीपण विस्थापित होतो. फक्त शिक्षणाची वेळीच संधी मिळाली. हे सारे लोक देशाच्या सर्व प्रदेशातून आलेले आहेत; जेथे जेथे मुंबईचे पदचिन्ह उमटले तेथून. ही गोष्ट राजकर्त्याना नजरेआड करून चालणार नाही. मुंबईत वसलेल्या देशी - परदेशी भांडवलदारांची ऐपत त्या सर्वाना गुलाम म्हणून विकत घेण्या इतपत आहे. पण जेथे सुशिक्षित गुलाम मिळतात तेथे त्याना कोण विचारतो?

टीप: मी काढलेले वरील छाया-प्रकाश-चित्र कलेचा नमुना नाही. असे चित्रण मी फक्त नोंदणी साठी वापरतो. "कलेसाठी कला" मी मानीत नाही.

~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

मुक्ताफळें - ११

मुक्ताफळें हा ख़ास मराठी मौखिक साहित्याचा शब्दप्रयोग / प्रकार आहे. या ब्लॉग वरील मुक्ताफळांवर मालवणी पाणी व लाल मातीचा रंग चढवलेला पण काहीना दिसेल, नि आवळ्याची तुरट चव!

"ज्यानी निसर्गाशी संवाद साधून जगणे अनुभवले नाही त्याना नैसर्गिक मरण कसे येणार!"

क्रमश:
~~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

मुक्ताफळें - १०

मुक्ताफ्ळें हा ख़ास मराठी मौखिक साहित्याचा शब्दप्रयोग / प्रकार आहे. या ब्लॉग वरील मुक्ताफळांवर मालवणी पाणी व लाल मातीचा रंग चढवलेला पण काहीना दिसेल! इतर भाषांतही अशी मुक्ताफळें असतील; त्याना काय म्हणतात माहीत नाही. इंग्रजी भाषेत aphorism हा शब्द जवळचा आहे, प्रत्येक भाषेच्या स्वत:च्या छटा असतात.

 "सर्वानाच खुश कसे करणार? त्यासाठी विदूषक व्हायला लागते."

(काहीना हा ब्लॉग, ही पोस्ट आवडतील अथवा आवडणार नाहीत. कुणी टिप्पणी; कुणी इतराना कळवतील, कुणी चूका नजरेस आणून देतील, कुणी सबस्क्राइब करतील; आजच्या धकाधकीच्या जीवनाला अनेक कंगोरे आहेत हे मी लक्षात घेतो... सर्वांचे स्वागत आहे. धन्यवाद. )


रेमीजीयस डिसोजा
~~~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

मुक्ताफळें - ९

मुक्ताफळें हा ख़ास मराठी मौखिक साहित्याचा शब्दप्रयोग / प्रकार आहे. या ब्लॉग वरील मुक्ताफळांवर मालवणी पाणी व लाल मातीचा रंग चढवलेला पण काहीना दिसेल.


झाडांवर लक्षावधी पाने असतात. प्रत्येक पानाच्या शिरा (bar-code by Nature) एकमेवाद्वितीय असतात. तरीत्यांच्यापुढे व्यक्तित्व-पेचप्रसंग (identity- crisis) उद्भवत नाही.


(उद्या महाराष्ट्रात विधानसभेची निवडणूक आहे. लोक मूर्ख नाहित. कुणालाच बहुमत मिळणार नाही याची खात्रीआहे. मग खरेदी-विक्रीचा बाजार सुरु होईल. निवडून आलेल्या प्रत्येक उमेदवाराच्या माथ्यावर पण त्याची किंमतलिहिलेली असणार, जशी शर्यतीत धावणारे घोडे, IPL चे  क्रिकेट खेळाडू,  चोर दरोडेखोर वगैरेंच्या डोक्यावर लिहिलेली असते. दरेक निवडणूकीत अशीच निकाल येत आहेत. पण हरघडी प्रांतांच्या व केंद्र सरकारच्या निवडणूकींच्य  निकालांपासून कुणीच कसा धडा शिकत नाही? कधी हे तथाकथित पुढारी आपला हेकेखोरपणा सोडून कधी लोकाभिमुख होणार?) 


-- रेमीजीयस डिसोजा
~~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

मुक्ताफळें - ८

मुक्ताफळें हा ख़ास मराठी मौखिक साहित्याचा शब्दप्रयोग / प्रकार आहे. या ब्लॉग वरील मुक्ताफळांवर मालवणी पाणी व लाल मातीचा रंग चढवलेला पण काहीना दिसेल!

अनुभवाची मुळें व्यक्तिगत वातावरणाच्या चारित्र्यात खोलवर रुजलेली असतात.

रेमीजीयस डिसोजा
~~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

मुक्ताफळें ७

मुक्ताफळें हा ख़ास मराठी मौखिक साहित्याचा शब्दप्रयोग / प्रकार आहे. या ब्लॉग वरील मुक्ताफळांवर मालवणी पाणी व लाल मातीचा रंग चढवलेला पण काहीना दिसेल!

काम नाही, उद्योग नाही... असे कधी झालेय?
स्वस्थ पडून रहा आणि शोध घे.

क्रमश:

रेमीजीयस डिसोजा
~~~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

त्याना देवकळा पाषाणाची

त्याना देवकळा पाषाणाची 
नेते महात्मे समाजधुरंधर  
अरे परमेश्वर तर कधीचा गेला 
पाषाण होवून राहिला
मीच आहे ब्रम्ह म्हणून 
इमान राखावे स्वत:शी. 



त्याना देवकळा पाषाणाची 
संत महंत संस्क्रुतिंचे आधार 
मी आहे ना जीव हाडामासाचा
इमान राहू दे जिवाशी-जीवनाशी



त्याना देवकळा पाषाणाची
पोथ्या पुराणे दर्शने  
धरतीची लेकुरे आम्ही 
आम्ही प्रेषित आमच्या जिंदगीचे 
मी आहे पूत मातीचा 
शपथ आहे रक्ताची. 

ऋतु वर्षांचे चक्र चक्र
परंपरा संस्कृतिंचे 
त्या वाळवंटात हौतात्म्य 
पिचत राहिले मानवतेचे 
त्या बलिदानाशी 
इमान राहु दे.
*    *    *

 (स्थळ: वडोदरा
सन: १९६७)
 
~~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

मुक्ताफळे -५

 

"सृष्टी आहे म्हणून मी आहे" हे रेमीचे मुक्ताफळ शास्त्रातील किंवा विज्ञानातील काही प्रमेय किंवा संकल्पना किंवा समीकरण नाही. नाही ते तत्वज्ञान.  ही साधी गम्य वस्तुस्थिति आहे. 


 एका विलायती फिरंग्याचे प्रसिध्द मुक्ताफळ इंग्रजी पुस्तकात अनेकदा उध्दृत केलेले आठवते: "I think , therefore , I am ". मला या महाभागाचे नाव वा काळ अथवा देश आठवत नाही. कुणाच्याही ध्यानात येईल हे विधान किती उध्दट अहंमन्य आहे! 

विचार, तर्क हे फार उपायुक्त साधन आहे. आणि ते प्रत्येकाने वापरावयास हवे. पण तर्क हा शेवट पर्यंत न्यायला हवा असतो, अगदी तो मरेपर्यंत, मरण जे अटळ आहे. मग कुठे विधायक सर्जनशील विचार आणि कृति शक्य होते. 

याच्यातून काय कृति निष्पन्न होईल त्याची खात्री नाही. कदाचित ती "निष्क्रीय-क्रिया" असेल. मग तर फारच उत्तम. मग सृष्टीवरचे, पर्यायाने सर्व जीवमात्रावरचे अत्याचार संपतील, निदान कमी होतील. त्यालाच खरीखुरी सुधारण व प्रगति  म्हणता येईल.       



~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

मौनाचा ध्वनी : मौनाची सांगता

पाखरांची किलबिल, पाचोळ्याची सळसळ, ढगांचे बरसणे, फुलांचे सुगंध, फळांच्य चवी, हवेची झुळूक... सारे किती रमणीय, किती सुंदर, किती काव्यमय! सारेंच सृष्टीची अभिव्यक्ति.

यापेक्षाही सृष्टीचे मौन अनेक पटीने मोठे, फार मोठे, आहे. असे सांगतात, वसुंधरेच्या उदरात सतत उकळणारा तप्त रस आहे. पण वसुंधरेचे मौन आपणास जाणवते ते जेव्हा आपल्या पायाखालची जमीन हादरते, जेव्हा ज्वालामुखी उफाळतात, जमीनी पाण्याखाली जातात, पर्वत वर येतात...

सागराच्या पाण्यातील बिंदू खालून वर, वरून खाली सतत फिरतो, शीत / उष्ण प्रवाहातून जगभर हिंडतो, वाफ होऊन आकाशात जातो... हे सारे जाणवतेच असे नाही. (बहुतेक वेळा ते पुस्तकात राहते.) यातील मौनाची जाणीव होते जेव्हा आकाशातून विजेचा लोळ कडाडत उतरतो वाटेत येणारे खाक करीत, सुनामीची महालाट जमीन धुवून काढते... तेव्हा.

असेच काहीसे होते जगातील अफाट जनसागारांचे. त्यांचे मौन तरी कुठे ऐकू येते राजजकर्त्याना? केवळ यादवी युध्देच का त्याना जागे करायला हवीत जी होत आली अल्ल्याड पल्ल्याडच्या काळात?

माझ्या जगण्याच्या सर्वसामान्य स्तरावर घडणार्या घटना - बोलणे - वाचणे इ. अगणित प्रसंगी यांचे पण असेच काहीसे होत.

शब्द... वाक्ये... परिच्छेद... यामधील अंतरें "मोकळ्या" जागा नसतात, ते पण "मौन" असते. हे मौन ऐकू आले तर बरेच काही अध्याहृत असलेले उघडे होते: अंहकार, पाखंड, हेत्वाभास, दंभ, क्लेश, कारुण्य...

कोणती अभिव्यक्ति विधायक की विघातक सर्जनशीलता आहे याचा कस लागतो जेव्हा मौनाचा ध्वनी ऐकू येतो. उदाहरणार्थ, अण्वास्त्रे, किंवा आता अणु उर्जा, विघातक आहे की विधायक आहे हे कोण ठरवणार? आजच्या आधारलेला सुधारलेल्या पण अवनत नागर समाजातील निर्मिति करणारा, विकणारा की विकत घेणारा?

मौन ऐकणे असेल तर मौन पाळणे पण आले. (काही समाजात, मर्यादित कालासाठी का होईना, मौन पाळण्याची प्रथा आहे.) " मौन" (silence) म्हणजे "गप्प" (silent) राहणे नव्हे. डोक्यात जर कुरव कहर असला तर ऐकू काय येणार? , बोललेले - वाचलेले पण ऐकू येणार नाही. फक्त आपले पूर्वग्रहच येणार. व आपण "जैसे थे" यापुढे जात नाही.
यास्तव मौन पाळणे आवश्यक असते. पाहताना - वाचताना - ऐकताना आपल्या व्यक्तिगत आवडी - निवडी, पूर्वाग्रह यावर आधारलेला न्याय-निवडा बाजूला ठेवणे ही प्राथमिक गरज आहे. मग साकल्य- (holistic) दृष्टी - विचार - विवरण शक्य होते अन सुरू होते. मग मौन ऐकू येते, मौनाची सांगता होते.


- - - - -
टीप: चित्र-सदर्भ - "द ग्रेट वेव" चित्रकार कात्सुशिका होकुसाही (१७६०-१८४९) रंगित वुडकट।
मला वाटते कलावंत हे सर्रास मौन पाळतात. अर्थातच कलावंत त्यांच्या युगांची नाडी बरोबर ओळखतात.

~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

मुक्ताफळें - ४

मुक्ताफळें हा ख़ास मराठी मौखिक साहित्याचा शब्दप्रयोग / प्रकार आहे. या ब्लॉग वरील मुक्ताफळांवर मालवणी पाणी व लाल मातीचा रंग चढवलेला पण काहीना दिसेल!


संस्कृतिंच्या वावटळींत ह्रुदयातली कळ जपावी.


क्रमश:
रेमीजीयस डिसोजा
~~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

मुक्ताफळें - ३

मुक्ताफळें हा ख़ास मराठी मौखिक साहित्याचा शब्दप्रयोग / प्रकार आहे. या ब्लॉग वरील मुक्ताफळांवर मालवणी पाणी व लाल मातीचा रंग चढवलेला पण काहीना दिसेल!


निसर्गाचे मौन (ऐकू येत नाही तेव्हा) शिवाचे तांडव सुनामीचा अवतार घेऊन येते.

क्रमश:

रेमीजीयस डिसोजा
~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

मुक्ताफळें - २

मुक्ताफळें हा ख़ास मराठी मौखिक साहित्याचा शब्दप्रयोग / प्रकार आहे. या ब्लॉग वरील मुक्ताफळांवर मालवणी पाणी व लाल मातीचा रंग चढवलेला पण काहीना दिसेल!

आज सवड आहे पण वेळ नाही.
काल वेळ होता पण सवड नव्हती.

(यातला सूचित प्रश्न कसा सोडवणार!!)
क्रमश:
रेमीजीयस डिसोजा,
~~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

मुंबई-नगर-निवासी लोकगीत

जपून चाल गड्या जपून चाल
मुंग्या आहेत वाटेवर
जपून चाल गड्या जपून चाल
मोटारीच मोटारी वाटेवर
अपघाताचे खापर
येईल तुझ्याच माथ्यावर


(काय करणार! अर्वाचीन युगात सारेच बदलत चाललेय. भाषा बदलली, अर्थ बदलले, जीवन शैली बदलली... हे गाणेआहे मुंबईच्या रस्त्यावरच्या माणसाचे. हे पॉप सॉन्ग नव्हे.)

~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.